New Turkish translations

<?xml version="1.0" encoding="UTF-8" ?>

<!DOCTYPE manualpage SYSTEM "./style/manualpage.dtd">

<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="./style/manual.tr.xsl"?>

<!-- English Revision: 678108 -->

<!-- =====================================================

 Translated by: Nilgün Belma Bugüner <nilgun belgeler.org>

   Reviewed by: Orhan Berent <berent belgeler.org>

========================================================== -->

<!--

 Licensed to the Apache Software Foundation (ASF) under one or more

 contributor license agreements.  See the NOTICE file distributed with

 this work for additional information regarding copyright ownership.

 The ASF licenses this file to You under the Apache License, Version 2.0

 (the "License"); you may not use this file except in compliance with

 the License.  You may obtain a copy of the License at

     http://www.apache.org/licenses/LICENSE-2.0

 Unless required by applicable law or agreed to in writing, software

 distributed under the License is distributed on an "AS IS" BASIS,

 WITHOUT WARRANTIES OR CONDITIONS OF ANY KIND, either express or implied.

 See the License for the specific language governing permissions and

 limitations under the License.

-->

<manualpage metafile="env.xml.meta">

  <title>Apache’de Ortam Değişkenleri</title>

  <summary>

    <p>Apache HTTP Sunucusunda bilgiyi değişkenlerde saklamak için <em>ortam

      değişkenleri</em> adı verilen bir mekanizma bulunur. Saklanan bu bilgi

      erişim denetimi, günlük kaydı gibi çeşitli işlemleri denetlemekte

      kullanılabilir. Değişkenler ayrıca, CGI betikleri gibi harici

      uygulamalarla iletişim mekanizması olarak da kullanılabilir. Bu belgede

      bu değişkenler üzerindeki işlemlere ve kullanım şekillerine

      değinilmiştir.</p>

    <p>Bu değişkenlere <em>ortam değişkenleri</em> dense de işletim sisteminin

      ortam değişkenleri gibi değillerdir. Bunlar sadece Apache ortamında

      geçerli değişkenler olup işletim sisteminin bu değişkenlerden haberi

      olmaz. Sadece CGI betikleri ve SSI sayfaları gibi harici uygulamalar

      tarafından üretilen ortam değişkenleri sistem ortamının değişkenleri

      haline gelirler. İşletim sistemi ortamına çalışmakta olan sunucudan

      müdahale etmek isterseniz işletim sisteminizin kabuğu tarafından sağlanan

      standart ortam müdahale mekanizmalarını kullanmalısınız.</p>

  </summary>

  <section id="setting">

    <title>Ortam Değişkenlerinin Atanması</title>

    <related>

      <modulelist>

        <module>mod_env</module>

        <module>mod_rewrite</module>

        <module>mod_setenvif</module>

        <module>mod_unique_id</module>

      </modulelist>

      <directivelist>

        <directive module="mod_setenvif">BrowserMatch</directive>

        <directive module="mod_setenvif">BrowserMatchNoCase</directive>

        <directive module="mod_env">PassEnv</directive>

        <directive module="mod_rewrite">RewriteRule</directive>

        <directive module="mod_env">SetEnv</directive>

        <directive module="mod_setenvif">SetEnvIf</directive>

        <directive module="mod_setenvif">SetEnvIfNoCase</directive>

        <directive module="mod_env">UnsetEnv</directive>

      </directivelist>

    </related>

    <section id="basic-manipulation">

        <title>Temel Ortamda Değişiklik</title>

        <p>Apache ortamında bir ortam değişkenine müdahale etmenin en temel

          yolu hiçbir koşula tabi olmayan <directive module="mod_env"

          >SetEnv</directive> yönergesini kullanmaktır. Bu değişkenleri Apache

          başlatılırken sistem ortam değişkenleri haline getirmek için

          <directive module="mod_env">PassEnv</directive> yönergesi

          kullanılabilir.</p>

    </section>

    <section id="conditional">

        <title>İsteğe Bağlı Şartlı Atamalar</title>

        <p>Esnekliği arttırmak için, <module>mod_setenvif</module> modülü ile

          isteğin özelliklerine uygun olarak her isteğe özel değişkenler

          atayabilmek mümkün kılınmıştır. Örneğin, bir değişken sadece isteği

          yapan tarayıcıya özgü bir değerle veya sadece belli bir başlık

          alanınına bağlı olarak atanabilir. Daha da esnek bir mekanizma,

          ortam değişkeni atamak için <code>[E=...]</code> seçeneğinin

          kullanıldığı <module>mod_rewrite</module> modülünün <directive

          module="mod_rewrite" >RewriteRule</directive> yönergesi ile

          sağlanmıştır.</p>

    </section>

    <section id="unique-identifiers">

        <title>Eşsiz Betimleyiciler</title>

        <p>Son olarak, <module>mod_unique_id</module> <code>UNIQUE_ID</code>

          ortam değişkenine her istek için o isteğin çok özel koşullar altında

          tüm diğer istekler arasında eşsizliğini garanti edecek bir değer

          atar.</p>

    </section>

    <section id="standard-cgi">

        <title>Standart CGI Değişkenleri</title>

        <p>Apache yapılandırmasıyla atanan ve kabuğa aktarılan ortam

          değişkenlerinden başka <a href="http://cgi-spec.golux.com/">CGI

          Belirtimi</a>nin gerektirdiği istekler hakkında temel bilgileri

          içeren ortam değişkenlerinin CGI betikleri ve SSI sayfalarınca

          atanabilmesi sağlanmıştır.</p>

    </section>

    <section id="caveats">

        <title>Bazı Yetersizlikler</title>

        <ul>

          <li>Standart CGI değişkenlerini ortam değişkenlerine müdahale

            yönergelerini kullanarak değiştirmek veya geçersiz kılmak mümkün

            değildir.</li>

          <li>CGI betiklerini çalıştırmak için <program>suexec</program>

            kullanıldığında ortam, CGI betikleri çalıştırılmadan önce

            <em>güvenilir</em> değişkenler kalacak şekilde temizlenir.

            <em>Güvenilir</em> değişken listesi <code>suexec.c</code> içinde

            derleme sırasında tanımlanır.</li>

          <li>Taşınabilirlik adına, ortam değişkenlerinin isimleri sadece

            harfler, rakamlar ve alt çizgi imlerini içerebilir. Bunlara ek

            olarak ismin ilk karakteri bir rakam olmamalıdır. Değişkenler CGI

            betiklerine ve SSI sayfalarına aktarılırken bu sınırlamalara uygun

            olmayan karakterlerin yerlerine alt çizgi imleri konur.</li>

          <li>İsteklerin işleme konması sırasında <directive

            module="mod_env">SetEnv</directive> yönergesi geç çalıştırılır,

            yani <directive module="mod_setenvif">SetEnvIf</directive> ve

            <directive module="mod_rewrite">RewriteCond</directive> gibi

            yönergeler <directive module="mod_env">SetEnv</directive> ile

            atanan değişken değerlerini görmezler.</li>

        </ul>

    </section>

  </section>

  <section id="using">

    <title>Ortam Değişkenlerinin Kullanımı</title>

    <related>

      <modulelist>

        <module>mod_authz_host</module>

        <module>mod_cgi</module>

        <module>mod_ext_filter</module>

        <module>mod_headers</module>

        <module>mod_include</module>

        <module>mod_log_config</module>

        <module>mod_rewrite</module>

      </modulelist>

      <directivelist>

        <directive module="mod_authz_host">Allow</directive>

        <directive module="mod_log_config">CustomLog</directive>

        <directive module="mod_authz_host">Deny</directive>

        <directive module="mod_ext_filter">ExtFilterDefine</directive>

        <directive module="mod_headers">Header</directive>

        <directive module="mod_log_config">LogFormat</directive>

        <directive module="mod_rewrite">RewriteCond</directive>

        <directive module="mod_rewrite">RewriteRule</directive>

      </directivelist>

    </related>

    <section id="cgi-scripts">

        <title>CGI Betikleri</title>

        <p>Ortam değişkenlerinin başlıca amaçlarından biri CGI betikleriyle

          iletişim kurmaktır. Yukarıda bahsedildiği gibi CGI betiklerine

          aktarılan ortam Apache yapılandırmasında atanan değişkenlere ek

          olarak istek hakkında standart temel bilgileri de içerir. Bu konuda

          ayrıntılı bilgi edinmek için <a href="howto/cgi.html">CGI

          Öğreticisi</a>ne bakabilirsiniz.</p>

    </section>

    <section id="ssi-pages">

        <title>SSI Sayfaları</title>

        <p>Sunucu tarafında <module>mod_include</module> modülünün

          <code>INCLUDES</code> süzgeci ile yorumlanan SSI sayfalarında ortam

          değişkenleri <code>echo</code> elemanı ile basılabilir ve sayfayı

          isteğin özelliklerine uygun olarak oluşturmak için ortam

          değişkenleri akış denetim elemanları içinde kullanılabilir. Apache

          ayrıca, yukarıda bahsedildiği gibi standart CGI ortam değişkenli SSI

          sayfalarını da sağlayabilmektedir. Daha ayrıntılı bilgi edinmek için

          <a href="howto/ssi.html" >SSI Öğreticisi</a>ne bakabilirsiniz.</p>

    </section>

    <section id="access-control">

        <title>Erişim Denetimi</title>

        <p><code>allow from env=</code> ve <code>deny from env=</code>

          yönergeleri sayesinde ortam değişkenlerine dayalı olarak sunucuya

          erişim denetim altında tutulabilir. Bunlar <directive

          module="mod_setenvif">SetEnvIf</directive> yönergesi ile birlikte

          kullanılmak suretiyle sunucuya erişim isteğin özelliklerine bağlı

          olarak daha esnek bir tarzda denetlenebilir. Örneğin, belli bir

          tarayıcının sunucuya erişimi bu yönergelerle engellenebilir.</p>

    </section>

    <section id="logging">

        <title>Şartlı Günlük Kaydı</title>

        <p>Ortam değişkenleri <directive module="mod_log_config"

          >LogFormat</directive> yönergesinin <code>%e</code> seçeneği

          kullanılarak erişim günlüğüne kaydedilebilir. Bundan başka,

          <directive module="mod_log_config">CustomLog</directive> yönergesi

          sayesinde isteklerin günlüğe kaydedilip kaydedilmeyeceğine ortam

          değişkenlerine dayalı olarak karar verilmesi sağlanabilir. Bunlar

          <directive module="mod_setenvif">SetEnvIf</directive> yönergesi ile

          birlikte kullanılmak suretiyle günlük kayıtları isteğin

          özelliklerine bağlı olarak daha esnek bir tarzda denetlenebilir.

          Örneğin, <code>gif</code> uzantılı dosyalar için yapılan isteklerin

          günlüğe kaydedilmemesi veya sadece alt ağınızın dışından gelen

          isteklerin günlüğe kaydedilmesini isteyebilirsiniz.</p>

    </section>

    <section id="response-headers">

        <title>Şartlı Yanıt Başlıkları</title>

        <p><directive module="mod_headers">Header</directive> yönergesi belli

          bir yanıt başlığının istemciye gönderilip gönderilmeyeceğine belli

          bir ortam değişkeninin varlığına bakarak karar vermek için

          kullanılabilir. Böylece örneğin, belli bir başlığın istemciye

          gönderilmesine istemciden belli bir başlığın alınıp alınmadığına

          bağlı olarak karar verilebilir.</p>

    </section>

    <section id="external-filter">

        <title>Harici Süzgeçlerin Etkinleştirilmesi</title>

        <p><module>mod_ext_filter</module> tarafından yapılandırılan harici

          süzgeçler <directive module="mod_ext_filter"

          >ExtFilterDefine</directive> yönergesinin <code>disableenv=</code> ve

          <code>enableenv=</code> seçenekleri kullanılarak bir ortam

          değişkenine bağlı olarak etkinleştirilebilir.</p>

    </section>

    <section id="url-rewriting">

        <title>URL Kurgulaması</title>

        <p><directive module="mod_rewrite">RewriteCond</directive>

          yönergesinin <em>SınamaDizgesi</em> olarak kullanılan

          <code>%{ENV:<em>değişken</em>}</code> biçemi

          <module>mod_rewrite</module> yeniden yazma motorunun ortam

          değişkenlerine bağlı kararlar almasını mümkün kılar. Yalnız şuna

          dikkat ediniz: <module>mod_rewrite</module>’ta <code>ENV:</code>

          öneki kullanılmadan belirtilen değişkenler ortam değişkenleri

          değillerdir. Onlar <module>mod_rewrite</module>’a özgü diğer

          modüllerden erişilemeyen özel değişkenlerdir.</p>

    </section>

  </section>

  <section id="special">

    <title>Özel Amaçlı Ortam Değişkenleri</title>

        <p>Birlikte çalışabilirlik sorunları Apache’nin belli istemcilerle

          veri alışverişi sırasında davranışını değiştirmesini gerektirebilir.

          Genellikle <directive module="mod_env" >SetEnv</directive> ve

          <directive module="mod_env" >PassEnv</directive> yönergelerinden

          başka <directive module="mod_setenvif" >BrowserMatch</directive>

          gibi yönergelerle ortam değişkenleri atanarak bunu sağlayan

          mekanizmaların olabildiğince esnek davranabilmesi sağlanabilir.</p>

    <section id="downgrade">

        <title><code>downgrade-1.0</code></title>

        <p>İstek, daha yüksek bir HTTP protokolüyle yapılmış olsa bile

          HTTP/1.0 isteği olarak ele alınır.</p>

    </section>

    <section id="force-gzip">

        <title><code>force-gzip</code></title>

          <p><code>DEFLATE</code> süzgeci etkinse tarayıcının tercih ettiği

            kodlama koşulsuz olarak yoksayılarak sıkıştırılmış çıktı

            gönderilir.</p>

    </section>

    <section id="force-no-vary">

        <title><code>force-no-vary</code></title>

        <p>İstemciye gönderilmeden önce yanıttan <code>Vary</code> alanının

          çıkarılmasına sebep olur. Bazı istemciler bu alanı gerektiği gibi

          yorumlayamazlar, bu değişken atanarak bu sorunla karşılaşılmamaya

          çalışılır. Bu değişkenin atanması ayrıca

          <strong>force-response-1.0</strong> değişkeninin de atanmasına sebep

          olur.</p>

    </section>

    <section id="force-response">

        <title><code>force-response-1.0</code></title>

      <p>HTTP/1.0 isteği yapan istemcilere HTTP/1.0 yanıtı verilmesini zorunlu

        kılar. AOL vekillerindeki bir sorun nedeniyle gerçeklenmiştir. Bazı

        HTTP/1.0 istemciler HTTP/1.1 yanıtlarında doğru davranmayabilirler; bu

        değişken atanarak bunların sorunları giderilebilir.</p>

    </section>

    <section id="gzip-only-text-html">

        <title><code>gzip-only-text/html</code></title>

        <p>Bu değişkene "1" değeri atandığında <code>text/html</code>’den

          farklı içerik türleri için <module>mod_deflate</module> modülü

          tarafından sağlanan <code>DEFLATE</code>  çıktı süzgeci iptal

          edilir. Sıkıştırılmış olarak saklanan dosyalar kullanıyorsanız bu

          değişkeni <module>mod_negotiation</module> modülü de dikkate alır

          (kimliğine bakarak sadece gzip için değil, tüm kodlamalar için bunu

          yapar).</p>

    </section>

    <section id="no-gzip"><title><code>no-gzip</code></title>

        <p>Bu değişken atandığında, <module>mod_deflate</module> modülünün

          <code>DEFLATE</code> süzgeci kapatılır ve

          <module>mod_negotiation</module> modülü kodlanmış kaynak teslimatını

          reddeder.</p>

    </section>

    <section id="nokeepalive">

        <title><code>nokeepalive</code></title>

        <p>Bu değişken atandığında, <directive module="core"

          >KeepAlive</directive> yönergesi iptal edilir.</p>

    </section>

    <section id="prefer-language">

        <title><code>prefer-language</code></title>

        <p>Değer olarak <code>en</code>, <code>ja</code> veya

          <code>x-klingon</code> gibi bir dil kısaltması verilerek atanmışsa

          <module>mod_negotiation</module> modülünün normal davranışını

          değiştirerek belirtilen dilde bir teslimat yapılmaya çalışılır.

          Böyle bir belge yoksa normal <a

          href="content-negotiation.html">uzlaşım</a> süreci uygulanır.</p>

    </section>

    <section id="redirect-carefully">

        <title><code>redirect-carefully</code></title>

        <p>İstemciye bir yönlendirme gönderirken sunucuyu daha dikkatli olmaya

          zorlar. Bu genellikle istemcinin yönlendirmeler konusunda sorunlu

          olduğu bilindiği takdirde yararlı olur. Bu değişkenin gerçeklenme

          sebebi, dizin kaynaklarına yönlendirmeler için DAV yöntemlerini

          kullanan Microsoft'un WebFolders yazılımındaki bir sorundur.</p>

    </section>

   <section id="suppress-error-charset">

       <title><code>suppress-error-charset</code></title>

    <p><em>2.0.54 sürümünden beri mevcuttur.</em></p>

    <p>Apache bir isteğe bir yönlendirme ile yanıt verdiğinde istemci

      yönlendirmeyi kendiliğinden yapmaz veya yapamazsa kullanıcıya yanıtla

      birlikte gönderilen metin gösterilir. Apache normal olarak bu metni

      ISO-8859-1 ile kodlar.</p>

    <p>Ancak, yönlendirmenin yapıldığı sayfa farklı bir karakter kümesine

      sahipse bazı tarayıcı sürümleri asıl sayfanın karakter kodlaması yerine

      yönlendirmenin kodlamasını kullanmaya çalışırlar. Bu özellikle Yunanca

      gibi dillerde hedef sayfanın hatalı yorumlanmasına yol açar.</p>

    <p>Bu ortam değişkeninin atanması Apache’nin yönlendirme için karakter

      kümesi belirtmemesini sağlamak suretiyle hatalı tarayıcıların hedef

      sayfayı yanlış karakter kodlamasıyla yorumlamasını önler.</p>

    <note type="warning">

      <title>Güvenlik Uyarısı</title>

      <p>Hata sayfalarının bir karakter kümesi belirtilmeksizin yollanması,

        HTTP/1.1 belirtimine uymayan ve karakter kümesini içeriğe bakarak

        tahmin etmeye çalışan tarayıcılarda (MSIE) karşı siteden betik

        saldırısı yorumuna sebep olabilir.  Girdi verisindeki UTF-7 içerik

        (istek betimleyici gibi) karşı siteden betik saldırılarını engellemek

        için tasarlanmış normal önceleme mekanizmalarıyla öncelenmeyeceği için

        böyle tarayıcılar UTF-7 karakter kodlaması kullanılarak kolayca

        aldatılabilir.</p>

    </note>

   </section>

   <section id="proxy"><title><code>force-proxy-request-1.0</code>,

    <code>proxy-nokeepalive</code>, <code>proxy-sendchunked</code> ve

    <code>proxy-sendcl</code></title>

   <p>Bu yönergeler <module>mod_proxy</module> modülünün normal protokol

    davranışını değiştirirler. Daha ayrıntılı bilgi için

    <module>mod_proxy</module> belgesine bakınız.</p>

   </section>

  </section>

  <section id="examples">

    <title>Örnekler</title>

    <section id="misbehaving">

        <title>Protokolü yanlış yorumlayan tarayıcıların davranışlarının

        değiştirilmesi</title>

        <p>Önceki sürümlerde bilinen istemci davranışlarına karşı önlem olarak

          aşağıdaki satırların <code>httpd.conf</code> içinde bulunması

          önerilirdi. Fakat, böyle tarayıcılar artık ortalıkta görünmediğinden

          bu yapılandırmaya da artık gerek kalmamıştır.</p>

        <example><pre>

#

# Aşağıdaki yönergeler normal HTTP yanıt davranışını değiştirirler.

# İlk yönerge Netscape 2.x ve kendini öyle gösteren tarayıcılar için

# kalıcı bağlantıyı (keepalive) iptal eder. İkinci yönerge ise HTTP/1.1

# protokolü bozuk olan ve 301/302 durum kodlu yönlendirme yanıtları

# kullanıldığında kalıcı bağlantıları gerektiği gibi desteklemeyen

# Microsoft Internet Explorer 4.0b2 içindir.

#

BrowserMatch "Mozilla/2" nokeepalive

BrowserMatch "MSIE 4\.0b2;" nokeepalive downgrade-1.0 force-response-1.0

#

# Aşağıdaki yönergeler HTTP/1.0 yanıtlarından başkasına yabancı olan

# tarayıcılara HTTP/1.1 yanıtlarının gönderilmesini iptal eder.

#

BrowserMatch "RealPlayer 4\.0" force-response-1.0

BrowserMatch "Java/1\.0" force-response-1.0

BrowserMatch "JDK/1\.0" force-response-1.0</pre>

      </example>

    </section>

    <section id="no-img-log">

        <title>Resim isteklerinin erişim günlüğüne kaydedilmemesi</title>

        <p>Bu örnek resim isteklerinin erişim günlüğüne yazılmasını engeller.

          Bu örnek değiştirilerek belli dizinlerin veya belli konaklardan

          gelen isteklerin günlüğe kaydedilmesini engellemek amacıyla da

          kullanılabilir.</p>

        <example>

          SetEnvIf Request_URI \.gif image-request<br />

          SetEnvIf Request_URI \.jpg image-request<br />

          SetEnvIf Request_URI \.png image-request<br />

          CustomLog logs/access_log common env=!image-request

        </example>

    </section>

    <section id="image-theft">

        <title>“Resim Hırsızlığı” için önlem alınması</title>

        <p>Bu örnekte sunucunuzda bulunmayan sayfalarda sunucunuzdaki

          resimlerin kullanılmasının nasıl önleneceği gösterilmiştir. Bu

          yapılandırma önerilmemekle birlikte nadir durumlarda işe yarar. Tüm

          resimlerin <code>/siteler/resimler</code> dizini altında tutulduğu

          varsayılmıştır.</p>

        <example>

          SetEnvIf Referer "^http://filan\.fesmekan\.dom/" local_referal<br />

          # Referrer bilgisi göndermeyen tarayıcılara izin verelim<br />

          SetEnvIf Referer "^$" local_referal<br />

          <Directory /siteler/resimler>

          <indent>

            Order Deny,Allow<br />

            Deny from all<br />

            Allow from env=local_referal

          </indent>

          </Directory>

        </example>

        <p>Bu teknik hakkında daha ayrıntılı bilgi edinmek için ServerWatch

          üzerindeki  "<a

          href="http://www.serverwatch.com/tutorials/article.php/1132731"

          >Diğer sitelerin sizin resimlerinizle donatılmasını engellemek</a>"

          belgesine bakınız.</p>

    </section>

  </section>

</manualpage>