New Turkish translations

<?xml version="1.0" encoding="UTF-8" ?>

<!DOCTYPE manualpage SYSTEM "./style/manualpage.dtd">

<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="./style/manual.tr.xsl"?>

<!-- English Revision: 587442 -->

<!-- =====================================================

 Translated by: Nilgün Belma Bugüner <nilgun belgeler.org>

   Reviewed by: Yücel Haluk Bugüner <haluk buguner.name.tr>

========================================================== -->

<!--

 Licensed to the Apache Software Foundation (ASF) under one or more

 contributor license agreements.  See the NOTICE file distributed with

 this work for additional information regarding copyright ownership.

 The ASF licenses this file to You under the Apache License, Version 2.0

 (the "License"); you may not use this file except in compliance with

 the License.  You may obtain a copy of the License at

     http://www.apache.org/licenses/LICENSE-2.0

 Unless required by applicable law or agreed to in writing, software

 distributed under the License is distributed on an "AS IS" BASIS,

 WITHOUT WARRANTIES OR CONDITIONS OF ANY KIND, either express or implied.

 See the License for the specific language governing permissions and

 limitations under the License.

-->

<manualpage metafile="dso.xml.meta">

  <title>Devingen Paylaşımlı Nesne Desteği</title>

  <summary>

    <p>Apache HTTP Sunucusu modüler bir program olup, yönetici sadece bir

      grup modül seçerek sunucuya işlevsellik ekleyebilir. Modüller sunucunun

      derlenmesi sırasında doğrudan <program>httpd</program> programının

      içinde derlenebileceği gibi Devingen Paylaşımlı Nesneler (DSO - Dynamic

      Shared Object) halinde <program>httpd</program> programından ayrı

      olarak da derlenebilir. DSO modülleri sunucunun derlenmesi sırasında

      derlenebileceği gibi ayrı olarak derlenip daha sonra Apache Eklenti

      Aracı (Apache Extension Tool) <program>apxs</program> programı

      kullanılarak sunucuya eklenebilir.</p>

    <p>Bu belgede DSO modüllerinin kullanımının yanında teorisine de

      değinilecektir.</p>

  </summary>

<section id="implementation"><title>Gerçeklenim</title>

<related>

  <modulelist>

    <module>mod_so</module>

  </modulelist>

  <directivelist>

    <directive module="mod_so">LoadModule</directive>

  </directivelist>

</related>

    <p>Apache modüllerini yüklemek için DSO desteği, Apache çekirdeğine

      durağan olarak ilintilenerek derlenmiş olan <module>mod_so</module>

      adında bir modül tarafından sağlanır. <module>core</module> modülünden

      başka, bir DSO modülü olamayan tek modül <module>mod_so</module>

      modülüdür. Hemen hemen tüm diğer Apache modülleri <a

      href="install.html">kurulum belgesinde</a> de açıklandığı gibi

      <program>configure</program> betiğinin

      <code>--enable-<em>modül</em>=shared</code> seçeneği her modül için ayrı

      ayrı belirtilerek birer DSO modülü olarak derlenebilir. Derlenmiş

      modüller <code>mod_filanca.so</code> biçeminde birer DSO ismi alırlar ve

      her biri istenirse <code>httpd.conf</code> dosyasında

      <module>mod_so</module> modülünün <directive module="mod_so"

      >LoadModule</directive> yönergesiyle belirtilerek sunucu başlatılırken

      veya yeniden başlatılırken sunucuya yüklenebilir.</p>

    <p>Apache modülleri için (özellikle üçüncü parti modüller için) DSO

      dosyası üretimini kolaylaştırmak amacıyla <program>apxs</program>

      (<dfn>APache eXtenSion</dfn>) adında yeni bir destek programı

      kullanılmaktadır. Bu program Apache modüllerini Apache kaynak ağacından

      ayrı olarak derlemek için kullanılabilir. Fikir basittir: Apache

      derlenirken DSO dosyalarını derlemek için platforma bağımlı

      derleyici ve ilintileyici seçenekleri <program>apxs</program>

      programının içine konur ve Apache’nin <code>make install</code> ile

      kurulumu sırasında Apache C başlık dosyaları da kurulur. Böylece

      kullanıcı Apache dağıtımının kaynak ağacına ihtiyaç duymadan ve

      platforma bağımlı derleyici ve ilintileyici seçeneklerini bilmek zorunda

      kalmadan istediği Apache modülünü <program>apxs</program> programını

      kullanarak derleyebilir.</p>

</section>

<section id="usage"><title>Kullanıcı Özeti</title>

    <p>Apache 2.x’in DSO özelliklerine bir giriş olarak burada kısaca bir

      bilgi vermekle yetinilecektir:</p>

    <ol>

      <li>Kaynak dosyası <code>mod_filanca.c</code> dosyasında dağıtılan bir

        <em>özgün</em> Apache modülünü <code>mod_filanca.so</code> isminde bir

        DSO modülü olarak derlemek ve kurmak için şöyle yapılır:

<example>

  $ ./configure --prefix=/kurulum/yeri --enable-filanca=shared<br />

  $ make install

</example>

      </li>

      <li>Kaynak dosyası <code>mod_filanca.c</code> dosyasında dağıtılan bir

        <em>üçüncü parti</em> Apache modülünü <code>mod_filanca.so</code>

        isminde bir DSO modülü olarak derlemek ve kurmak için şöyle yapılır:

<example>

$ ./configure --add-module=<var>modül-türü</var>:/bir/kurulum/yeri/mod_filanca.c \<br />

<indent>

  --enable-filanca=shared<br />

</indent>

$ make install

</example>

      </li>

      <li>Paylaşımlı modülleri <em>sonradan kurmak için</em> Apache şöyle

        yapılandırılır:

<example>

$ ./configure --enable-so<br />

$ make install

</example>

      </li>

      <li>Kaynak dosyası <code>mod_filanca.c</code> dosyasında dağıtılan bir

        <em>üçüncü parti</em> Apache modülü <code>mod_filanca.so</code>

        isminde bir DSO modülü olarak Apache kaynak ağacının dışında

        <program>apxs</program> kullanarak derlemek ve kurmak için şöyle

        yapılır:

<example>

$ cd /bir/kurulum/yeri<br />

$ apxs -c mod_filanca.c<br />

$ apxs -i -a -n filanca mod_filanca.la

</example>

      </li>

    </ol>

    <p>Tüm durumlarda derlenen paylaşımlı modülü Apache’nin etkin kılabilmesi

      için <code>httpd.conf</code> dosyasında o modül için bir <directive

      module="mod_so">LoadModule</directive> yönergesi bulunmalıdır.</p>

</section>

<section id="background"><title>Artalan Bilgisi</title>

    <p>Günümüzün Unix türevlerinde var olan şık bir mekanizma sayesinde

      çalıştırılabilir bir programın adres uzayına çalışma anında yüklenmek

      veya ilintilenmek üzere <em>Devingen Paylaşımlı Nesneler</em> (DSO -

      Dynamic Shared Object) adı verilen, özel bir biçem kullanarak kodlanmış

      program parçaları oluşturulabilir.</p>

    <p>Bu yükleme normalde iki yolla yapılabilir: Ya çalıştırılabilir

      programın başlatılması sırasında yüklenen <code>ld.so</code> adlı bir

      sistem programınının devingen olarak yüklenmesi ile ya da

      çalıştırılabilir programın içinden Unix yükleyicisine programsal sistem

      arayüzü sağlayan <code>dlopen()/dlsym()</code> sistem çağrılarının elle

      yapılması suretiyle.</p>

    <p>İlk yöntemde kullanılan DSO’lara genelde <em>paylaşımlı

      kütüphaneler</em> veya <em>DSO kütüphaneleri</em> adı verilir ve

      bunların dosyaları <code>libfilanca.so</code> veya

      <code>libfilanca.so.1.2</code> biçiminde isimlendirilir. Belli bir

      sistem dizininde (normalde <code>/usr/lib</code>) bulunurlar ve derleme

      sırasında ilintileyici komutuna <code>-lfilanca</code> şeklinde

      belirtilerek çalıştırılabilir programla ilintilenirler. Doğrudan

      çalıştırılabilir koda eklenen bu kodlar Unix yükleyicisinin programın

      başlatılması sırasında kütüphaneyi <code>/usr/lib</code> altında

      <code>libfilanca.so</code> adıyla bulabilmesini sağlar. Kütüphanelerin

      aranacağı yerler ya <code>-R</code> gibi bir ilintileyici seçeneği ile

      koda eklenir ya da arama yolları <code>LD_LIBRARY_PATH</code> ortam

      değişkeni aracılığıyla yapılandırılır. Böylece çalıştırılabilir

      programda henüz çözümlenmemiş simgeler DSO içinde bulunarak

      çözümlenebilir.</p>

    <p>Çalıştırılabilir program içindeki simgelere normalde DSO içinden

      atıfta bulunulmaz (genel kod kütüphanesinin başka programlarca da

      kullanılması nedeniyle). Bu bakımdan DSO tarafında böyle bir çözümleme

      yapılmaz. Çalıştırılabilir program da DSO’daki simgeleri kendisi

      çözümlemeye uğraşmaz, bu işlemlerden tamamen Unix yükleyicisi

      (<code>ld.so</code>) sorumludur. (Aslında, <code>ld.so</code>’yu

      çağıracak kod, her çalıştırılabilir programın içine ilintilenmiş

      (durağan değil) başlatma kodunun bir parçasıdır.) Programlar tarafından

      ortaklaşa kullanılan kütüphanelerin devingen olarak yüklenmesinin sebebi

      basittir: Kütüphane kodu <code>libc.so</code> gibi bir sistem

      kütüphanesine bir kere kaydedilip disk alanından yer kazanılmış

      olur.</p>

    <p>İkinci yöntemde kullanılan DSO’lara yine <em>paylaşımlı

      kütüphaneler</em> veya <em>DSO kütüphaneleri</em> adı verilir fakat

      bunların dosyaları geçerli kabule göre <code>filanca.so</code> gibi

      isimlendirilse de genelde keyfi olarak seçilen bir dosya uzantısı

      kullanılarak isimlendirilirler. Bu dosyalar genellikle programa özel bir

      dizinde dururlar ve bu dosyaları kullanacak olan çalıştırılabilir

      programla aralarında özdevimli olarak bağ kurulmamıştır. Bunun yerine,

      çalıştırılabilir program DSO’yu çalışma anında <code>dlopen()</code>

      sayesinde kendi adres uzayına ekler. Çalıştırılabilir program için

      DSO’daki simgeler bu sırada çözümlenmez. Özdevimli olarak devreye

      giren Unix yükleyicisi, (varsa) artakalan simgeleri, çalıştırılabilir

      ihraç edilen simge kümelerini (ve özellikle her yerde hazır ve nazır

      <code>libc.so</code> içindeki tüm simgeleri) kullanarak çözümler. Bu

      yolla DSO, çalıştırılabilir programın simge kümesi bilgilerini sanki

      kendisine baştan durağan olarak ilintilenmiş gibi ulaşabilir.</p>

    <p>Son olarak, DSO’nun programlama arayüzünün getirilerinden yararlanmak

      amacıyla çalıştırılabilir program, daha sonra dağıtım tabloları vb.

      yerlerde kullanmak üzere <code>dlsym()</code> üzerinden DSO’daki belli

      simgeleri çözümlemek zorundadır. Başka bir deyişle: Çalıştırılabilir

      program ihtiyaç duyduğu her simgeyi kullanmak için kendisi çözümleme

      yapmak zorundadır. Böyle bir mekanizmanın getirisi, programın isteğe

      bağlı parçalarının gerekli olana kadar yüklenmemesidir (böylece daha az

      bellek alanı kullanılır). Gerektiği zaman programın işlevselliğini

      arttırmak amacıyla bu parçalar devingen olarak programa

      yüklenebilir.</p>

    <p>DSO mekanizmasının bu basit gibi görünen işleyişinde zorluk içeren bir

      adım şudur (başkaları da olabilir): Bir programın işlevselliğini

      genişletmek için DSO kullanılırken (ikinci yöntem) çalıştırılabilir

      programdan DSO için simgelerin çözümlenmesi.  Zorluğun sebebi,

      "tersine çözümleme" yapılmasıdır; çalıştırılabilir programın simge

      kümesindeki DSO simgeleri kütüphane tasarımına aykırı bir şekilde

      çözümlenir ve bu uygulama tüm platformlarda hazır olarak

      desteklenmediği gibi standartlaşmış da değildir. Geçer uygulamada

      çalıştırılabilir programın evrensel simgeleri çoğunlukla yeniden dışa

      verilmez ve bu bakımdan bir DSO içinde kullanılmaları uygun değildir.

      Esas sorun, çalıştırılabilir bir programın işlevselliğini çalışma

      anında genişletmek için DSO kullanımı sırasında ilintileyicinin tüm

      evrensel simgeleri dışa vermesini zorlamanın bir yolunu bulmaktır.</p>

    <p>Paylaşımlı kütüphane yaklaşımı bu bakımdan türünün tek örneğidir,

      çünkü DSO mekanizması özellikle bunun için tasarlanmıştır, dolayısıyla

      işletim sisteminin sağladığı hemen hemen tüm kütüphaneler için

      kullanılabilir. Diğer taraftan, bir programın işlevselliğini

      genişletmek için paylaşımlı nesne kullanımı çoğu program tarafından

      kullanılan bir şey değildir.</p>

    <p>1998 itibariyle, DSO nesneleriyle çalışma anında çalıştırılabilir

      program işlevselliğini genişleten başlıca birkaç yazılım paketi vardır:

      Perl 5 (XS mekanizması ve DynaLoader modülü üzerinden), Netscape

      Sunucusu, vd. 1.3 sürümünden itibaren Apache de bu gruba katıldı. Çünkü

      Apache, modül kavramını zaten program işlevselliğini genişletmek için

      kullanıyordu ve temel işlevselliğine dış modülleri ilintilemek için

      dahili olarak dağıtım listesine dayalı bir yaklaşım kullanmaktaydı.

      Dolayısıyla Apache, modüllerini çalışma anında yüklemek için DSO

      kullanmaya baştan yazgılıydı.</p>

</section>

<section id="advantages"><title>Getiriler ve Götürüler</title>

    <p>Yukarıda bahsedilen DSO’ya dayalı özelliklerin getirileri

      şunlardır:</p>

    <ul>

      <li>Sunucu paketi çalışma anında daha esnektir çünkü, asıl sunucuyu

        oluşturan parçalar derleme sırasında <program>configure</program>

        seçenekleriyle birleştirilmek yerine <code>httpd.conf</code> içinde

        <directive module="mod_so">LoadModule</directive> yönergeleri

        sayesinde çalışma anında birleştirilebilmektedir. Bu yolla, örneğin

        tek bir Apache kurulumuyla birbirinden farklı yapılandırmalara sahip

        çok sayıda sunucu çalıştırmak mümkündür. (standart veya SSL sürümü;

        basitleştirilmiş veya güçlendirilmiş sürümü [mod_perl, PHP3],

        vs.)</li>

      <li>Sunucu paketi kurulumdan sonra bile üçüncü parti modüllerle kolayca

        genişletilebilir. Bu özellikle, bir Apache temel paketinin yanında

        PHP3, mod_perl, mod_fastcgi gibi ek paketler oluşturan paket

        dağıtıcılarına büyük yarar sağlar.</li>

      <li>Yeni Apache modülleri için daha kolay prototip geliştirilebilir:

        Modül kaynak kodunu DSO/<program>apxs</program> çifti sayesinde

        Apache kaynak ağacının dışında derleyip modülün yeni bir sürümünü bir

        <code>apxs -i</code> komutunun ardından <code>apachectl

        restart</code> yaparak çalışan bir Apache sunucusunda denemek daha

        kolay hale getirilmiştir.</li>

    </ul>

    <p>DSO kullanımının götürüleri ise şunlardır:</p>

    <ul>

      <li>Her platformda hazır olarak desteklenmeme: Tüm işletim sistemleri

        bir programa devingen olarak kod yükleme becerisine sahip

        olmadığından DSO mekanizması her platformda kullanılamaz.</li>

      <li>İlk yüklemede %20 yavaşlama: Unix yükleyicisi simgeleri çözümlemek

        zorunda olduğundan sunucu ilk başlatılırken yaklaşık %20 daha yavaş

        faaliyete geçer.</li>

      <li>Çalışma sırasında % 5 yavaşlama: Konumdan bağımsız kodun (PIC -

        Position Independent Code) göreli adresleme için karmaşık oyunlara

        girmesi ve bunun mutlak adresleme kadar hızlı olmaması nedeniyle

        sunucu bazı platformlarda çalışma anında yaklaşık %5 daha yavaş

        çalışabilir.</li>

      <li>DSO'nun tüm modüller için uygun olmaması: DSO modülleri bazı

        platformlarda diğer DSO temelli kütüphanelerle ilintilenemediğinden

        (<code>ld -lfilanca</code>) DSO mekanizmasını tüm modül türleri için

        kullanamazsınız (örneğin a.out temelli platformlar bu işlevselliği

        ELF temelli platformlar kadar iyi sağlamaz). Başka bir deyişle, DSO

        dosyaları olarak derlenmiş modüllerin kullanabileceği simgeler ya

        Apache temel kodunda vardır ya Apache temel kodunun kullandığı C

        kütüphanesinde (<code>libc</code>) ve diğer durağan ve devingen

        kütüphanelerde vardır ya da konumdan bağımsız kodu içeren

        durağan kütüphane arşivlerinde (<code>libfilanca.a</code>)

        vardır. Diğer modülleri kullanmak için tek şansınız ya Apache

        çekirdeğinin modüle bir atıf içermesini sağlamak ya da modül kodunu

        <code>dlopen()</code> vasıtasıyla yüklemektir.</li>

    </ul>

</section>

</manualpage>